İnsanlar, çok eski çağlardan beri gökyüzünü merakla gözlemlemiştir. İlk çağlarda günümüzdeki gibi ışıklandırma olmadığı için o günün insanı, geceleri kolaylıkla gökyüzündeki değişik gök cisimlerinin farkına varmıştır.

Gezegenlerin Temel Özellikleri

Uzayda bulunan cisimlerin her birine gök cismi denir. Güneş de bunlardan biridir ve Dünya üzerindeki yaşamın devam etmesinde hayati öneme sahiptir. Güneş’in Dünya’ya olan uzaklığı yaklaşık 150 milyon km’dir.

Güneş etrafında dolanan, kendi enerjisini üretemeyen farklı büyüklükteki gök cisimlerine gezegen denir. Gezegenler; Güneş’e farklı uzaklıkta, elips şeklindeki yörüngelerinde aynı yönde dolanırken kendi eksenleri etrafında da dönme hareketi yapar. Gezegenlerin uyduları olabilir.

Merkezinde Güneş, çevresinde elips yörüngeler üzerinde dolanan sekiz gezegen, bunlara ait uydular, göktaşları, meteorlar ve kuyruklu yıldızlardan oluşan gök cisimleri topluluğuna Güneş sistemi denir.

Güneş sisteminde bulunan gezegenler, yukarıdaki görselde görüldüğü gibi Güneş’e yakından uzağa doğru: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün şeklinde sıralanır. Gezegenler, kendi eksenleri etrafında dönme; Güneş etrafında dolanma hareketi yapar. Venüs ve Uranüs gezegenleri hariç diğer gezegenlerin kendi ekseni etrafındaki dönüşü, saatin dönme yönüne terstir. Gezegenler iki gruba ayrılır:

İç gezegenler, büyüklük ve yapı olarak birbirine benzer ve kayalık yapıdadır. Bazılarının uydusu vardır. Hiçbirinin halkası yoktur. İç gezegenlerin en büyüğü Dünya’dır.

Dış gezegenler, büyüklük olarak birbirine benzer. Her biri, kalın bir atmosfere sahiptir. Dış gezegenler, iç gezegenlerden çok daha büyüktür. Hepsinin halkası ve çok sayıda uydusu vardır. Dış gezegenlerin sıcaklığı, iç gezegenlerin sıcaklığına göre daha düşüktür.

Görseldeki gibi Mars’la Jüpiter arasında Asteroit Kuşağı bulunur. Burada Güneş’in çevresinde dolanan binlerce asteroit bulunur. Asteroitler Güneş sisteminin beş milyar yıl önceki oluşumu sırasında ortaya çıkan, aşınmış, büyük kaya ve metal parçalardır.

Güneş

Güneş, gündüz çıplak gözle görebildiğimiz tek yıldızdır.

Yüzey sıcaklığı yaklaşık 6000˚C’tur.

Dünyamıza en yakın yıldızdır.

Güneş’in büyüklüğü Dünyamızın büyüklüğünün yaklaşık 110 katıdır.

Güneş’in kütlesi Dünyamızın kütlesinin yaklaşık 330 000 katıdır.

Merkür

Güneş’e en yakın gezegendir. Bu nedenle en sıcak gezegendir.

Sistemdeki en küçük gezegendir.

Uydusu ve halkası yoktur.

İnce bir atmosfere sahiptir. Bu nedenle gece ve gündüz sıcaklığı arasındaki fark fazladır.

Venüs

Güneş’e yakınlık bakımından ikinci sırada yer alır.

Güneş sisteminin altıncı büyük gezegenidir.

Diğer gezegenlerin dönüş yönüne ters yönde döner.

Dünya ile hemen hemen aynı büyüklüğe sahiptir. Bu nedenle Dünya’nın İkizi olarak anılır.

Uydusu ve halkası yoktur.

Atmosferindeki yoğun karbondioksitten dolayı sera etkisinin yaşandığı bir gezegendir.

Parlak görünümünden dolayı halk arasında Çoban Yıldızı ya da Sabah Yıldızı olarak bilinir.

Dünya

Güneş’e yakınlık bakımından üçüncü sırada yer alır.

Güneş sisteminin beşinci büyük gezegenidir.

Dünya’nın tek uydusu Ay’dır. Halkası yoktur.

Üzerinde canlı yaşamının olduğu tek gezegendir.

Yüzeyindeki su ve gezegeni saran atmosfer tabakası, Dünya‘daki yaşam kaynağıdır.

Dünya’nın dörtte üçü suyla kaplıdır.

Mars

Güneş’e yakınlık bakımından dördüncü sırada yer alır.

Güneş sisteminin yedinci büyük gezegenidir. Dünya, Mars’tan yaklaşık 2 kat büyüktür.

İki uydusu vardır. Halkası yoktur.

Büyük oranda karbondioksit içeren ince bir atmosferi vardır.

Mars’ın yüzeyi kırmızı renkte toz ve kaya ile kaplı olduğu için Kızıl Gezegen ya da Kırmızı Gezegen olarak bilinir.

Teleskopla Dünya’dan bakıldığında Mars’ın yüzey şekilleri gözlenebilir.

 

 

Jüpiter

Güneş’e yakınlık bakımından beşinci gezegendir.

Gezegenlerin en büyüğü olduğu için Dev Gezegen olarak da bilinir. Jüpiter Dünya’dan yaklaşık 11 kat büyüktür.

60’tan fazla uydusu bulunur. Bunların en büyüğü “Ganimet”tir. Halkası vardır ancak net gözükmemektedir.

Kırmızı büyük lekeleri vardır.

Jüpiter‘de büyük oranda gaz ve sıvı madde bulunur. Etrafında toz ve taş parçalarından meydana gelen bir tabaka yer alır.

Satürn

Güneş’e yakınlık bakımından altıncı sıradadır.

Sistemin ikinci büyük gezegenidir. Satürn Dünya’dan yaklaşık 10 kat büyüktür.

Satürn’ün etrafında 60’tan fazla uydu tespit edilmiştir. En büyük uydusunun adı “Titan’dır.” Toz, buz ve kaya parçacıklarından oluşan 7 halka bulunur.

Uranüs

Güneş’e yakınlık bakımından yedinci sıradadır.

Güneş sisteminin üçüncü büyük gezegenidir. Uranüs Dünya’dan yaklaşık 4 kat büyüktür.

20’den fazla uydusu bulunur. Etrafında toz ve kayalardan oluşmuş 10 halkası vardır.

Bilimsel çalışmalardan elde edilmiş verilere göre zehirli gazlardan oluşmuş bir atmosfere sahip olduğundan canlı yaşamına elverişli değildir.

Uranüs yatay olarak dönen tek gezegendir. (Diğer gezegenlerin dönüş yönüne ters yönde döner.) Yörüngesinde yuvarlanan bir varil gibi hareket eder.

Neptün

Güneş’e en uzak gezegendir.

Güneş sisteminin dördüncü büyük gezegenidir. Neptün Dünya’dan yaklaşık 4 kat büyüktür.

Lacivert renkli görünümü ile Uranüs’ün ikizi gibidir.

13 uydusu vardır. 6 halkası vardır.

Zehirli gazlardan oluşur.

ASTEROİT, METEOR, GÖK TAŞI

Güneş sisteminin beş milyar yıl önceki oluşumu sırasında ortaya çıkan, aşınmış kaya ve metal parçalarına asteroit denir. Küçük gök cisimleri grubu olarak da bilinen asteroitler Güneş’in çevresinde, Jüpiter ve Mars’ın yörüngeleri arasında dolanmaktadır. Fakat Güneş sisteminde farklı konumlarda da dolanabilirler. Örneğin bazı asteroitler, Güneş çevresinde Dünya’ya yakın bir yörüngede dolanırlar.

Bazen bir asteroit, diğer bir asteroitle çarpışabilir. Bu çarpışma sonucu asteroit, küçük parçalara ayrılır. Bu parçalar da Güneş sisteminde gezegenlerin çevresinde dolanırlar. Asteroitlerin parçalanması sonucu oluşan küçük parçaların bazıları, Dünya yüzeyine çarpmadan atmosferde buharlaşır. Bu gök cisimlerine meteor denir. Meteorlar, kuyruklu yıldızlardan kopan parçalar oldukları için gökyüzünde ışık demeti oluşturur. Görünüşü sebebiyle meteorlara halk dilinde kayan yıldız da denir. Asteroit ve meteorlar, kaya parçalarıdır. Aralarındaki fark Dünya yüzeyine yakınlığı ile ilgilidir. Atmosferden geçerken yanarak tükenmeyip yeryüzüne kaya olarak düşen meteor parçalarına gök taşı denir. Gök taşının yeryüzüne ulaştıktan sonra oluşturduğu çukura göktaşı çukuru denir. Geçmişte bazı büyük gök taşları Dünya’ya çarpmıştır. Ülkemizde Ağrı-Doğubeyazıt’ta 35 metre genişliğinde, 60 metre derinliğinde bir gök taşı çukuru bulunur. Asteroitlerin oluşumu, Güneş sistemin başlangıcına dayandığı için, gök taşları Güneş sisteminin oluşumu hakkında bilim insanlarına ipucu verir.

 

 

Yorumlar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir